Ayinesi iştir kişinin, sosyal medya profiline bakılmaz. Laedri
Ne zaman yaşanmış sayılır ki bir hayat? Rızâ-yı İlâhîye yönelerek mi, yoksa başarı fetişizminin “hızlıca eriş ve sınırsızca tüket” mottosunu dillere pelesenk kılarak bahşedilen ömrü yapay zekanın fon müziği eşliğinde hoyratça tüketerek mi? Sahi, her sabah yataktan kalkmamızı sağlayan şey nedir gerçekten? Derunumuzdan gelen bir çağrıyla varlığımızın evrendeki karşılığını bulma arzusu mu, yoksa maişetini sağlama zorunluluğu mu? Yaşıyor gibi yapmakla gerçekten yaşamak arasında geçen trajik bir oyunun, tek repliği mecburiyet olan figüranları mıyız ya da? Ta yüreğimizde hissettiğimiz yerli yerindelik duygusunun yoksunluğuyla sahnelere ve rollerimize yabancılaşmamız… Olmaktan ziyade görünmek uğruna kariyer basamaklarını tırmanırken bir taraftan servetler kazandığımız ama sevmediğimiz işler aşındırırken zamanımızı, diğer taraftan sevdiğimiz ama karşılık bulmayan uğraşlarımız… Birer monoloğa dönüşen final tiradlarımız… Ben bu sahnede ne arıyorum? Yaşamaya değer olan, yaşama değer katan bir paradigma arıyoruz sükût-u hayal sessizliğinde… Ve karşımıza Japon kültüründen süzülen kadim bir tekâmül pusulası çıkıyor sessizce: ikigai.
Modern çağın çerçilerinin (influencer) kişisel gelişim aparatı ya da motivasyon sloganı olarak pazarladıkları yaşamak yerine hayatta kalma stratejisi olarak değil, varoluşun ontolojik köklerine yaslanarak yeniden okumalıyız bu varoluş manifestosunu. Yaşamın dört boyutunun aynı düzlemde cem olmasıdır aslında ikigai: sevdiğin işi muhabbetle yapma (şevk), yeteneklerinde ustalaşma (ehliyet), dünyanın yarasına dokunma (himmet) ve emeğinin karşılığı olan meslek (kısmet). İnsan yaptığı işte anlam bulamadığında sadece yorulmaz; aynı zamanda yabancılaşır, emeğine ve nihayetinde yaşama. Bu yüzden birçoğumuz başarı fetişizmiyle merdiven tırmandıkça içsel bir boşluğa düşüveriyoruz belkide… Çoğu zaman korkularımız belirliyor seçimlerimizi, güvenlik kaygısı, onay ihtiyacı, başarısızlık endişesi ya da… Bu yüzden kendimize ait olmayan bir ömür tüketiyoruz çaresiz. Günü geliyor ve elde ettiklerimizle hissettiklerimiz arasında bir uçurum, doldurulamaz bir içsel boşluk....
“Nasıl yaşamalıyım?” sorusuna “maddi kazanç” diyerek tepki veren neoliberal insanın en büyük yanılsaması, başarıyla anlamı eşitlemesidir belki de. Ötekilerin alkışladığı sahte hayatların içinde kendi sesimizi kaybederek varoluşsal boşluğu iliklerimize kadar hissediyoruz. Ne yaptığını bilen ama neden yaptığını bilmeyen şuursuz koca bir güruh. Diğer tarafta sevdiği şeyi yapan ama dünyayla bağı kopmuş ve sadece kendisi için var olan narsist sürüsü... İkigai, psikolojik olarak bu nevrozlardan kurtulup huzura erişmemizi sağlayacak yetkinlik, aidiyet ve özerklik gibi temel ihtiyaçlarımızı karşılayabilir mi dersiniz? Bu temel ihtiyaçların karşılanmasıyla kendini gerçekleştiren birey kendini aşma seviyesine ulaşarak insanlığa katkı sunmaya başladığında, hem bu bencillik hem de tükenmişlik ortadan kalkabilir belki.
Bireysel tatmin ile toplumsal katkıyı aynı potada eriten İkigai, bireyin anlamını ötekilerle kurduğu ilişkiler içinde şekillendirerek hem kendimize sadık kalmayı hem de dünyayla bağ kurmayı öneriyor bir ölçüde de. Bugün plaza koridorlarında sessiz istifa olarak yankılanan Émile Durkheim’ın anomi dediği toplumsal boşluk hissi bu şekilde kapatılabilir mi acaba? Deneyimlediği bu boşluğun altında figüran gibi aylak aylak dolaşmaktan kurtulup, kendi hikâyesinin başrolüne geri dönebilir mi insan? Sadece üretmek değil, ürettiği şeyle kendini anlamlandırmakla kemâl bulacak özü kendi şuurlu seçimleriyle inşa edebiliriz belki İkigai’nin salık verdiği gibi...
Bu derinlikli inşa sürecinin manevi nirengi noktası vahyin kavramlarıyla mühürlenebilir mi dersiniz? Kulluk mesela; pasif bir boyun eğiş değil, yaratıcının bahşettiği yetenekleri evrensel bir hayra dönüştürme eylemidir. İnsan, kendi içindeki ilahi emaneti bulmadığı sürece, yeryüzünde bir yabancı olarak kalacaktır. Şûrâ: 20. ayeti niyetin ve gayenin ne kadar belirleyici olduğunu ve sadece dünya ekini için koşturmanın ruhu kurak bir toprağa çevireceğini söyler. Mülk: 2 güzel amelin hem teknik bir doğruluğu hem de estetik, ahlaki ve kalbi bir bütünlük arz etmesi gerektiğini ifade eder. İkigai de tam olarak yapılan işin niteliği, nasıl yapıldığını ve ne anlam yüklediğinin önemli olduğunu vurgular.
İkigai, her sabah kendi kendimize verdiğimiz bir haysiyet sözü, ontolojik bir duruştur aslında. Anların anlamını bulduğumuzda değil, onu aramaya cesaret ettiğimizde gerçekten yaşamaya başlarız. Alışkanlıklar, beklentiler ve korkuların üzerindeki örtüyü kaldırma cesareti... Sonunda kendine varabilmek değil midir zaten en ulvi hicret? İkigai, ulaşılacak bir menzil değil, içimizdeki o ölçüyü bulmak, yaratılıştaki o ilahi tasarımı keşfetmektir. Dünya, sadece nefes alanlarla değil, nefes verenlerle, hayata ruhunu katanlarla güzelleşir. Ve insanın asıl trajedisi bedenen ölmesi değil, yaşarken içindeki anlamı diri diri dijital mezarlıklara gömmesidir. Modernizmin kendi elleriyle yaptığı başarı putunu devirip, yerine oluşun huzurunu koymalıyız. İcra ettiğimiz işlerin ücreti değil değeri olmalıdır ve ona kalbimizin mührünü vurabildiğimize vâsıl-ı yâr oluruz belkide. Aksi halde yürüdüğümüz her yol gurbete, aldığımız her nefes külfete dönüşür. Rabbimizin bizlere tutkumuzu maharete, maharetimizi hizmete, hizmetimizi de onurlu bir yaşama tahvil ederek, sadece hayatta kalmayı değil, hayatın hakkını vermeyi nasip etmesi temennisiyle.
