Yapay Zekâ ve Dilin Körelmesi

Yapay zekâyı yoğun olarak kullanmanın insan beyninde bırakabileceği kalıcı hasarlardan bahseden MIT (Massachusetts Institute of Technology) kaynaklı makaleden öğrendiklerimi size aktarmaya devam ediyorum. Bu makale, şu anda yavaş yavaş gerçekleşmekte olan ve fakat gelecekte etkilerini daha derinden hissedebileceğimiz sorunlardan bahsediyor. Bu yazılarımı okuyanlar zannetmesinler ki ben yapay zekanın ya da teknoloji kullanımının tamamen karşısındayım. Teknolojiyi doğru kullanmayı çok bilinen basit bir örnek olan ateşi kullanmakla karşılaştırayım: Doğru kullanım insanlık için çığır açacak gelişmelere sebep olabilecekken yanlış kullanım büyük felaketlere yol açabilir. Bildiğiniz gibi ateş, insan hayatının olmazsa olmazıyken büyük felaketlerin de kaynaklarından biri. Yapay zekâ, internet, cep telefonu, arama motorları, sosyal medya gibi günümüzün en çok kullanılan teknoloji ve yazılım ürünleri düzgün bir şekilde kullanılmadığı takdirde felaketlere sebep olabilir.

Çok eskiden bir haber okumuş, hatta bir köşe yazımda da sizlerle paylaşmıştım. Büyük yazılım şirketlerinin yöneticileri, çocuklarına kara tahtada eğitim aldırıyor, reşit olmadan da ne telefonla ne bilgisayarla tanışmalarına müsaade ediyorlardı. Teknoloji kullanmanın da belirli bir olgunluk seviyesi istediğini erkenden görmüş, zeki insanlar. Bizim de halk seviyesinde bunun ayırdında olmamız, kar-zarar analizini iyi yapabilmemiz gerekiyor. Aksi halde yetiştireceğimiz nesiller, ateşi icat ettikten sonra elinde lav silahıyla dolaşan, orayı burayı ateşe veren başıbozuklar sürüsü örneğinin içini dolduracaklar. Ellerinde telefonla sosyal medyadan video kaydırmaktan başka bir becerisi olmayan insanlarla örülü bir geleceği düşünmek bile istemiyorum.

Makalenin bu bölümünde beynin konuşma, dil, anlama ve düşünceyi kelimelere dökme süreçlerinde aktif olan bölgelerden bahsedilmiş. Bunlara dil üretim ağları adı veriliyor. Bu ağlar Broca bölgesi, Wernicke bölgesi ve semantik ağlar gibi alanlardan oluşuyor. Uzun vadeli yapay zekâ kullanımı bu bölgelerin tembelleşmesine ve dil üretim konusunda zafiyetlerin oluşmasına sebep oluyor. Günlük hayatlarımızda artık oturmaya başlamış bazı alışkanlıklarımız var. Bir kelimeyi hatırlamadığımız zaman ya da bir sohbette bir konu geçtiği zaman hemen elimize telefonu alıp arama motorundan o kelimeyi ya da kavramı aramaya başlıyoruz. Araştırma kelimesinin içini böyle yapa yapa iyice boşalttık. Aslına bakarsanız araştırma dediğiniz hadise arama motoruna bir kelime yazıp aratmaktan ibaret olmadığı gibi böylesi bir araştırmaya araştırma demek mümkün değildir. Konunun birazcık dışına çıkacağım fakat dikkatimi çeken bu husustaki gözlemlerimi de sizlerle paylaşmak istiyorum.

İnternet dünyasında çeşitli mecralar var. İnternet çıktığından beri bir konuda bilgi sahibi olmak isteyenler bu mecralara başvuruyorlar. Bir web sitesinde yazan şeyi gerçek kabul etmek gibi tehlikeli bir eğilim oluştu. Bir web sitesinde yazan bilginin doğru olduğunu sorgulamadan kabul etmek bilginin altına dinamit yerleştirmek gibi bir şey. Şunu unutmamak gerekiyor: Gerçek bilgi, emek vermeden edinilemez. Google'a bir kelime yazarsınız, karşınıza bir web sayfası çıkar. O sayfada yazılanı sorgusuz sualsiz kabul edersiniz. Bu yanlış atılmış bir temelidir aslında. Gerçek bilgiyi referans sayfası olan kitaplardan edinmelisiniz. Karşınıza çıkan web sayfasındaki bilgiyi kökenine inmeden kabul etmemelisiniz. Wikipedia diye bir modern zaman ansiklopedisi var. Her bilgiye buradan ulaşabileceğine inanan insanlar var. Fakat bu sayfayı oluşturanlar da bireysel kullanıcılar. Kaynak, onların bilgi birikimleri. Size altın değerinde bir web sayfasından bahsedeyim: Diyanet İslam Ansiklopedisi. Sadece İslami bilgiler yok bu sitede, referanslı-kaynaklı ciddi bilgilerden oluşan büyük bir külliyat. Wikipedia'ya bakacağınıza Diyanet İslam Ansiklopedisi'ne bakın.

Beynin Broca bölgesi diye bir bölgesi var. Sol lobun içinde bulunan bu bölge konuşmayı başlatma, kelimeleri sıraya yerleştirme ve dilin gramer yapısını oluşturma vazifesini görüyor. Wernicke bölgesi dili anlama ve anlamlı iletişim kurma, kelimeleri doğru anlamlarla eşleştirme görevini yapıyor. Bu bölge de sol temporal lobun içinde. Semantik ağlar, beynin anlamları işleyen ve farklı kavramlar arasında ilişkiler kuran daha geniş bir ağı. Kavramları anlama, düşünceleri ifade etme ve soyut düşünceleri ortaya koyma gibi becerileri sağlıyor.

Yapay zeka kullanımı yavaş yavaş hayatlarımızdaki yerini derinleştiriyor. Yakın bir gelecekte arama motorlarına yaptırdığımız işlerin hepsini yapay zekaya taşıyacağız. Bu durumda beynimizin bu bölgelerinde tembellikler oluşmaya başlayacak. İnsanların dil üretme ve anlama becerileri yavaş yavaş zayıflayacak. Düşünün bir, insanın en temel özelliklerinden olan iletişim kurma becerisi bu bölgelerdeki zayıflama ile asgari seviyelere iniyor. Doğru kelimeyi bulamayan, kendini doğru bir şekilde ifade edemeyen, basit ve kısa cümlelerle koca günü geçiren insan kalabalıkları. Sosyal medyayı biliyorsunuz, sürekli karşınıza çıkan kısacık videolardaki kısa ve yüzeysel ifadeler günlük hayatlara da yansımaya başladı bile.

Başta dediğim gibi, teknolojinin gelişmesinin karşısında değilim bilakis destekliyorum. Yapay zekâ muazzam bir devrim ve adım adım her gelişmeyi takip etmeye çalışıyorum. Dünyada bir yarış var ve bu yarışı, yenilikleri doğru bir şekilde kullanabilenler kazanacak. Ezenler ve ezilenler arasındaki eşitsizliğin temel kaynağı aslında bilgidir. Bilgi, en büyük güçtür. Bilgiyi elinde tutanlar dünyayı yönetecek olanlardır. Yapay zekâ devrimiyle birlikte bilginin el değiştirmesi ihtimali de ufukta görünüyor. Bugün bütün dünyayı domine eden ABD ve Batı elbette ki baskılarını sonsuza kadar sürdüremeyecek. Bilginin el değiştirmesiyle gücün zalimlerin elinden alınıp merhametlilerin eline geçmesi ihtimali de doğar. Bunun için her bireyin yeniliklere yaklaşımı ateşe yaklaştığı gibi temkinle olmalı. Dilimizi kaybedersek bilgiye ulaşacak yolumuzu kaybetmiş oluruz. Dilimizi kaybetmemek, bilgiye ulaşacak yolumuzu yitirmemek için kendimizi korumaya almalı, fayda-zarar analizini iyi yapabilmeliyiz.