Malatya fayı mercek altında: Sismik boşluk ve gerilim takip ediliyor
6 Şubat depremlerinin ardından Malatya Fayı'nın son durumunu bilimsel veriler ışığında değerlendiren İTÜ Jeoloji Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Cengiz Zabcı, Sivrice–Pütürge hattında 18–24 kilometrelik kırılmamış bir 'sismik boşluk' bulunduğunu belirterek, bu alanın tek seferde kırılması halinde yaklaşık 6.0 büyüklüğünde bir deprem üretme potansiyeline sahip olduğunu söyledi.
İnönü Üniversitesi Turgut Özal Kongre ve Kültür Merkezinde 6 Şubat Kahramanmaraş Depremlerinin yıl dönümü dolayısıyla “6 Şubat Kahramanmaraş Depremleri: Nedenleri, Etkileri ve Yapısal Sonuçları” başlıklı panel düzenlendi. İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) Jeoloji Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Cengiz Zabcı, 6 Şubat depremlerinin nedenleri, bölgedeki fay hatlarının güncel durumu ve meydana gelen yapısal hasarların bilimsel sonuçlarına ilişkin değerlendirmelerde bulundu. Malatya Fayı’ndaki son durumu bilimsel veriler ışığında değerlendiren Doç. Dr. Zabcı, “6 Şubat depremleri sonrasında çok somut bir tabloyla karşı karşıyayız. İlk depremden 9 saat sonra gerçekleşen ikinci deprem (Elbistan merkezli), Malatya’da asıl büyük hasarı veren sarsıntı oldu. Yer bilimsel açıdan baktığımızda, ilk depremin oluşturduğu blok hareketi, bölgedeki sürtünmeyi azaltarak ikinci fayı daha kolay kırılacak bir hale getirdi. Ancak Malatya fayı özelinde durum biraz farklı; burada hareketin basit bir kayma olmadığını, sürtünmenin arttığını görüyoruz” ifadelerini kullandı.
18–24 Kilometrelik Kırılmamış Alan Var
Sivrice-Pütürge Hattında 24 Ocak 2020 tarihinde 6.8 şiddetindeki depremle bu hattın 40 kilometrelik kısmı kırıldığını belirten Zabcı, 6 Şubat depremiyle bu iki kırılmanın birleşip birleşmediği jeoloji alanında büyük bir tartışma konusu yarattığını söyledi. Sahada yapılan incelemeler sonucunda arada 18 ila 24 kilometrelik bir boşluk (sismik boşluk) kaldığını ifade eden Zabcı, “Mevcut veriler ışığında, bu boşluğun tek seferde kırılması durumunda yaklaşık 6.0 büyüklüğünde bir deprem üretme potansiyeli mevcuttur. Kişisel kanaatim, Malatya zaten büyük bir hasar aldığı için bu ölçekte bir depremin şehri ilk felaket kadar sarsmayacağı yönündedir; ancak bu risk mutlaka yapı stokunda hesaba katılmalıdır” dedi.
Malatya Fayı’nda Gerilim Birikimi Alarm Veriyor
İnsansız hava araçları (İHA) ve hassas GPS ölçümleri kullanılarak araştırmalarını sürdüklerini kaydeden Doç. Dr. Zabcı, Malatya ve çevresindeki fay parçalarının hareketleri, 2023 Ekim’den itibaren düzenli olarak izlendiğini belirtti. Yapılan ölçümler sonucunda 6 Şubat depremleri sonrası bölgedeki yer değiştirmelerin ve fayın yıllık ortalama hareketini yaklaşık 1 mm olduğunu ve büyük depremler için enerji birikiminin kritik bir gösterge olduğuna dikkat çeken Zabcı, “Malatya için hesapladığımız şekil şu. Son dört depremi hesaba kattığımız zaman bunlar yüksek bir hata payıyla beraber artı eksi 2 bin 275, 605 yılda bir gerçekleşiyor. Şimdi bakın bir fayın üzerine gerilim aktarabiliriz. Ama eğer o fay yeteri kadar enerji biriktirmediyse aktardığınız gerilimi bu fay üzerinde bir deprem yaratmaz. 1999 depremi 1967’den yaklaşık 30 küsur sene sonra olmasının sebebi bu. Kırılması için yeteri kadar üzerinde enerji yoktu. Siz 1967 depremi ile Güney Anadolu Fayı'nda enerjiyi aktardınız. Ama kırılmasını ancak bir gıdım öne çekmiş oluyorsunuz. Ama yeteri kadar kırılıncaya kadar yani sürtünmeyi yenecek kadar enerji biriktirmek zorundaydı. Bu Malatya Fayı için acaba önemli. Bakın son depremden geçen süre yaklaşık 2 bin 750 yıl. Siz ortalama 2 bin 250 senede bir deprem bekliyorsunuz ve 500 sene geçmiş vaziyettesiniz. Bir de bu depremlerden sonra ek bir gerilim aktardığını görünce insan birazcık tedirgin oluyor. Bu tek bir noktada yapılmış çok sınırlı bir bilgiye dayanıyor. Bir tehlike işaret ediyor ama daha iyi çalışacaksın, daha iyi öğreneceksin. Bakın tek bir hendekten bahsediyorum. Kuzey Anadolu fayının üzerinde eski deprem tarihçesini çözebilmek için şu ana kadar 200 tane hendek açılmış vaziyette. Malatya fayı bu açıdan daha bakir ve bu çalışmaların geliştirilmesi lazım. Biz o yüzden 6 Şubat madem böyle bir tehlikeyi işaret eden çok kısıtlı sayıda veri var. Bunu desteklemek lazım”
Deprem Değil, Yapı Güvenliği Tartışılmalı
Basında en çok merak edilen ‘Deprem olacak mı?’ sorusu yerine ‘Binamız güvenli mi?’ sorusunun cevabının aranması gerektiğine vurgu yapan Doç. Dr. Zabcı, “Biz yer bilimciler olarak tehlikeyi işaret ederiz. Ancak çözüm; jeoloji mühendislerinin zemini kontrol etmesinde, şehir plancılarının güvenli yerleşim alanları dizayn etmesinde ve inşaat mühendislerinin statik projeleri doğru tasarlamasındadır. Beton kalitesi, perde beton kullanımı ve zemin-bina uyumu gibi bütüncül mühendislik çözümleri uygulandığında, fayın nereden geçtiğini merak etmemize gerek kalmayacaktır. Bilim ve teknoloji, her türlü tehlikeye karşı önlem almamızı sağlayacak güçtedir” dedi.
Bakmadan Geçme
